تیروئیدیت به معنای التهاب غده تیروئید است که روند طبیعی تولید هورمون های حیاتی بدن را مختل میکند، این بیماری با علائم متنوعی مانند خستگی، افزایش یا کاهش وزن، تورم گردن و تغییرات خلقی همراه است که گاهی تشخیص آن را دشوار میکند، شناخت انواع تیروئیدیت، علل و روش های درمانی آن نقش مهمی در پیشگیری از عوارض جدی مانند کم کاری یا پرکاری تیروئید دارد.
علل بروز تیروئیدیت
علل بروز تیروئیدیت بسته به نوع آن متفاوت است، اما به طور کلی شامل عوامل زیر میشود:
عوامل خودایمنی
تیروئیدیت هاشیموتو شایع ترین نوع تیروئیدیت خودایمنی است، در این حالت سیستم ایمنی بدن به سلول های تیروئید حمله میکند و باعث التهاب مزمن میشود، نتیجه این حمله کاهش تدریجی تولید هورمون های تیروئید و بروز علائمی مانند خستگی، افزایش وزن و حساسیت به سرماست، تشخیص زودهنگام و درمان مناسب عوارض را کاهش میدهد.
عفونت ها
ویروس ها یا باکتری ها باعث تیروئیدیت حاد یا زیر حاد میشوند، این نوع التهاب با درد و تورم گردن همراه است و تب و احساس بیماری عمومی ایجاد میکند، تیروئیدیت ناشی از عفونت موقت است و با درمان دارویی مناسب، شامل ضد التهابها یا آنتیبیوتیکها، بهبود مییابد.
سابقه خانوادگی
داشتن سابقه خانوادگی بیماری های تیروئید یا اختلالات خودایمنی، خطر ابتلا به تیروئیدیت را افزایش میدهد، ژنتیک حساسیت بدن به التهاب یا پاسخ خودایمنی را بیشتر میکند، افراد با این سابقه باید به طور منظم آزمایش های تیروئید انجام دهند تا تغییرات هورمونی به موقع شناسایی و کنترل شود.
عوامل محیطی و هورمونی
استرس شدید، تغییرات هورمونی و کمبود ید از عوامل محیطی و هورمونی مؤثر در بروز تیروئیدیت هستند، بهعنوان مثال تیروئیدیت پس از زایمان در اثر تغییرات هورمونی ایجاد میشود و موقت است، رعایت تغذیه مناسب و مدیریت استرس نقش پیشگیرانه دارد.
داروها و درمانها
برخی داروها مانند لیتیوم، آمیو دارون یا درمان های رادیواکتیو تیروئید باعث تحریک التهاب تیروئید میشوند، این داروها عملکرد طبیعی غده را مختل میکنند و منجر به پرکاری یا کمکاری تیروئید میشوند، یک متخصص خوب گوش حلق و بینی باید قبل از تجویز دارو و در طول درمان، عملکرد تیروئید بیمار را کنترل کند.
انواع تیروئیدیت
انواع تیروئیدیت بسته به علت، مدت زمان و شدت التهاب متفاوت است و هر کدام ویژگیها و علائم خاص خود را دارند:
تیروئیدیت هاشیموتو
در این نوع، سیستم ایمنی بدن به سلول های تیروئید حمله میکند و باعث التهاب مزمن میشود، نتیجه آن کاهش تدریجی تولید هورمون های تیروئید است که علائمی مانند خستگی، افزایش وزن، ریزش مو و حساسیت به سرما ایجاد میکند، درمان شامل هورمون درمانی طولانی مدت است.
تیروئیدیت زیر حاد
این نوع ناشی از عفونت ویروسی است و با درد گردن، تورم تیروئید، تب و احساس ناخوشی عمومی همراه است، التهاب موقت است و طی چند هفته تا چند ماه با مصرف داروهای ضد التهاب و مراقبت های حمایتی بهبود مییابد.
تیروئیدیت پس از زایمان
بر اثر تغییرات هورمونی پس از زایمان ایجاد میشود و اغلب موقت است، این نوع با مرحلهای از پرکاری و سپس کم کاری تیروئید همراه است، علائم شامل خستگی، تغییر وزن و نوسانات خلقی است و طی چند ماه خودبهخود بهبود مییابد.
تیروئیدیت حاد یا عفونی
این نوع ناشی از عفونت باکتریایی شدید است و با درد شدید، تورم، تب و گاهی عفونت چرکی مشخص میشود، درمان فوری با آنتی بیوتیک ها و در موارد نادر تخلیه چرک ضروری است تا از بروز عوارض جدی جلوگیری میشود.
تیروئیدیت ساکن
التهاب بدون درد است و خودایمنی است، بدون علائم واضح کم کاری یا پرکاری تیروئید ایجاد میشود و تشخیص آن با آزمایش خون و بررسی هورمون ها انجام میگیرد و این نوع اغلب خود به خود بهبود مییابد.
تیروئیدیت دارویی یا رادیواکتیو
مصرف داروهایی مانند لیتیوم یا درمان با ید رادیواکتیو باعث التهاب تیروئید میشود، این نوع موقت یا دائمی است و عملکرد تیروئید را تحت تأثیر قرار میدهد، پایش منظم هورمونها و تنظیم داروها برای کنترل وضعیت ضروری است.
نشانه های التهاب تیروئید
نشانه های التهاب تیروئید بسته به نوع و شدت بیماری متفاوت است، اما علائم شایع عبارتاند از:
- بسیاری از بیماران احساس سنگینی، درد یا حساسیت در جلوی گردن دارند که گاهی به فک یا گوشها انتشار مییابد.
- افزایش یا کاهش وزن ناگهانی، خستگی، ضعف یا بیحالی از علائم رایج هستند.
- پرکاری یا کمکاری تیروئید باعث تعریق زیاد، تپش قلب، لرزش دست، یبوست یا اسهال میشود.
- اضطراب، افسردگی، بیخوابی یا خواب آلودگی غیرطبیعی ممکن است دیده شود.
- احساس سرما یا گرمای شدید، ریزش مو، خشکی پوست، مشکلات تمرکز و کاهش تحمل فعالیت های روزمره از نشانه های دیگر تیروئیدیت هستند.
بیشتر بخوانید: علت خشکی و خارش گلو چیست؟
نحوه تشخیص تیروئیدیت
نحوه تشخیص تیروئیدیت شامل ترکیبی از بررسی بالینی، آزمایش های خون و تصویربرداری است:
معاینه بالینی
پزشک با لمس گردن، اندازه و تورم غده تیروئید را بررسی میکند و وجود درد یا حساسیت را ارزیابی میکند، همچنین سابقه خانوادگی، علائم خستگی، تغییر وزن، تپش قلب یا تغییرات خلقی بیمار پرسیده میشود تا دید کلی نسبت به وضعیت تیروئید و احتمال التهاب ایجاد شود.
آزمایش خون
اندازهگیری سطح هورمون های تیروئید شامل TSH، T3 و T4 و همچنین آنتی بادی های خودایمنی مانند Anti-TPO و Anti-TG، اطلاعات دقیقی درباره عملکرد غده و نوع تیروئیدیت فراهم میکند، این آزمایش ها کمک میکنند کم کاری یا پرکاری تیروئید شناسایی و درمان مناسب تجویز شود.
سونوگرافی تیروئید
سونوگرافی با استفاده از امواج صوتی، تصویر دقیق از اندازه، شکل و بافت تیروئید ارائه میدهد و این روش به تشخیص التهاب، تورم، ندولها یا تغییرات ساختاری کمک میکند و امکان تمایز بین انواع تیروئیدیت و سایر مشکلات تیروئیدی را فراهم میسازد.
نمونه برداری
در موارد خاص و برای تشخیص دقیقتر یا تمایز از تودههای تیروئیدی، پزشک نمونه کوچکی از بافت تیروئید میگیرد، نمونه برداری تحت هدایت سونوگرافی انجام میشود و توسط پاتولوژیست بررسی میگردد تا نوع التهاب، وجود سلول های غیرطبیعی یا عفونت مشخص شود.
بیشتر بخوانید: سنگ بزاقی چیست؟
روش های درمان التهاب تیروئید
روش های درمان التهاب تیروئید بسته به نوع، شدت و مرحله بیماری متفاوت است و شامل درمان دارویی، مراقبت های خانگی و پیگیری منظم پزشکی میشود:
درمان دارویی
در تیروئیدیت بسته به نوع و مرحله بیماری، داروهای متفاوتی تجویز میشوند و برای تیروئیدیت هاشیموتو و کمکاری تیروئید، داروهای جایگزین هورمون تیروئید مانند لوتیروکسین استفاده میشوند تا سطح هورمونها به محدوده طبیعی بازگردد و علائمی مانند خستگی، افزایش وزن و ریزش مو کاهش یابد.
در تیروئیدیت زیر حاد و دردناک، داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی یا گاهی استروئیدها برای کاهش التهاب و درد به کار میروند و همچنین در موارد پرکاری موقت تیروئید، داروهایی مانند بتابلاکرها برای کنترل تپش قلب، لرزش و اضطراب تجویز میشوند، هدف اصلی درمان دارویی، بازگرداندن تعادل هورمونی و کاهش علائم است.
مراقبت های خانگی و سبک زندگی
کنار درمان دارویی، مراقبت های خانگی نقش مهمی در بهبود و کنترل تیروئیدیت دارند، استراحت کافی و کنترل استرس به کاهش تحریک سیستم ایمنی و تسریع بهبود کمک میکند، تغذیه مناسب با مصرف کافی ید، سلنیوم و ویتامینها عملکرد تیروئید را بهبود میدهد.
پیگیری وزن، انرژی و علائم بالینی روزانه به تشخیص تغییرات زودهنگام کمک میکند و اجتناب از مصرف مواد محرک یا داروهای خودسرانه و رعایت دستورات پزشکی نیز برای جلوگیری از تشدید التهاب ضروری است، این اقدامات ساده، همراه با دارو، به کاهش عوارض بلند مدت کمک میکنند.
پیگیری پزشکی منظم
برای کنترل موفق تیروئیدیت، پیگیری منظم پزشکی ضروری است، آزمایشهای خون دورهای برای بررسی سطح TSH، T3، T4 و آنتیبادیها انجام میشود تا پاسخ به درمان و نیاز به تنظیم دوز دارو مشخص گردد.
- کنترل سطح هورمونها با آزمایش خون دورهای
- ارزیابی پاسخ به درمان و تنظیم دوز دارو
- پایش علائم و پیشگیری از عوارض بلند مدت
عوارض تیروئیدیت چیست؟
عوارض تیروئیدیت بسته به نوع و شدت بیماری متفاوت است و کوتاه مدت یا بلند مدت است، مهم ترین عوارض شامل موارد زیر است:
- در انواع مزمن و خودایمنی مانند هاشیموتو، التهاب طولانی مدت باعث کاهش تولید هورمون های تیروئید میشود و علائمی مانند خستگی، افزایش وزن، افسردگی و ریزش مو ایجاد میکند.
- در برخی تیروئیدیت های گذرا مانند زیر حاد یا پس از زایمان، آزادسازی ناگهانی هورمون ها باعث تپش قلب، اضطراب، تعریق زیاد و کاهش وزن میشود.
- التهاب مزمن منجر به تورم و بزرگ شدن تیروئید میشود که گاهی باعث فشار روی نای یا احساس گرفتگی گردن میگردد.
- پرکاری تیروئید مزمن باعث افزایش ضربان قلب، فشار خون و در طولانی مدت مشکلات قلبی میشود.
- خستگی، اختلال خواب، تغییر خلق و مشکلات تمرکز از جمله اثرات تیروئیدیت بر کیفیت زندگی روزمره است.
- در زنان، اختلال هورمونی ناشی از تیروئیدیت باعث نامنظمی چرخه قاعدگی یا کاهش شانس بارداری میشود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
به پزشک باید در شرایط زیر مراجعه کنید:
- هرگونه تورم ناگهانی، حساسیت یا درد ممتد در ناحیه تیروئید نیازمند بررسی فوری است.
- کاهش یا افزایش ناگهانی وزن، خستگی شدید یا ضعف غیرطبیعی باید ارزیابی شود.
- پرکاری تیروئید باعث ضربان قلب سریع، لرزش دست و تعریق غیرطبیعی میشود.
- افسردگی، اضطراب، بیخوابی یا خواب آلودگی غیرطبیعی علامت اختلال هورمونی است.
- تب، درد مداوم، مشکل بلع یا مشکلات تنفسی نیاز به مراقبت پزشکی فوری دارد.
سوالات متداول
تیروئیدیت برخی انواع خودایمنی قابل پیشگیری کامل نیست، اما با مدیریت استرس، تغذیه مناسب، مصرف کافی ید و پیگیری پزشکی منظم میتوان خطر و شدت آن را کاهش داد.
خیر، تیروئیدیت یک بیماری التهابی یا خودایمنی است و از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود.
در صورت کنترل نشده بودن کمکاری یا پرکاری تیروئید، باعث اختلال چرخه قاعدگی و کاهش شانس بارداری میشود.
در نهایت…
تیروئیدیت یک التهاب غده تیروئید است که میتواند عملکرد هورمونی بدن را مختل کند و علائم متنوعی ایجاد نماید. شناخت انواع، علل و نشانههای آن، همراه با تشخیص به موقع و پیگیری پزشکی منظم، نقش کلیدی در پیشگیری از عوارض جدی مانند کمکاری یا پرکاری تیروئید دارد. درمان دارویی، مراقبتهای خانگی و سبک زندگی سالم میتواند کیفیت زندگی بیماران را حفظ کند.